Penseelprinsessen & broodschilderessen

Publicatie en database
Tentoonstellingen

In de loop van de negentiende eeuw kwamen vrouwelijke kunstenaars in Nederland, meer dan in de eeuwen daarvoor, op de voorgrond te staan. Zij begonnen hun werk steeds vaker tentoon te stellen en te verkopen. Verder werden zij lid van kunstenaarsverenigingen en vanaf de jaren vijftig gingen de poorten van de academies van beeldende kunsten langzaam voor hen open. Kortom, naarmate de eeuw vorderde, begonnen zij meer en meer een positie binnen de kunstwereld in te nemen.

In de hedendaagse kunstgeschiedschrijving over de negentiende eeuw spelen kunstenaressen van toen een bescheiden rol. Hun positie en ontwikkeling is tot nu toe onderbelicht gebleven. Dit is mede te wijten aan de hardnekkige misvatting dat het voor vrouwen in de negentiende eeuw ongepast was een professionele carrière als kunstenares na te streven en dat (gegoede) vrouwen enkel als vrijetijdsbesteding de beeldende kunsten beoefenden.

Thérèse Schwartze, Portret van koningin Wilhelmina ten tijde van de inhuldiging, ca 1898, olieverf op doek, 202 x 136 cm, Stichting Historische verzamelingen van het Huis Oranje-Nassau, Den Haag

De kunst van deze vrouwen verblijft bij veel Nederlandse musea vaak jarenlang vergeten in de depots. Het is spijtig dat er voor deze werken weinig aandacht is, aangezien deze doorgaans van hoge kwaliteit zijn en niet zouden misstaan in de vaste opstelling van menig museum. Slechts op enkele plaatsen, zoals in De Mesdag Collectie en Paleis Het Loo, krijgt men een bredere indruk van de betekenis van de vrouwelijke kunstenaars uit deze eeuw. Beide musea beheren een respectabel aantal kunstwerken vervaardigd door vrouwelijke kunstenaars uit de negentiende eeuw en vrijwel al deze werken worden permanent in de museumzalen tentoongesteld.

Het RKD, De Mesdag Collectie en Paleis Het Loo willen door middel van een uitgebreid kunsthistorisch onderzoek, de vele vrouwelijke kunstenaars, die in de negentiende eeuw in Nederland actief waren, onder de aandacht brengen en zo deze vrouwen aan de vergetelheid ontrukken. Dit onderzoek is in 2008 gestart en de resultaten zullen in februari 2012 in verschillende vormen worden gepresenteerd.

Publicatie en database
Alle biografische gegevens van kunstenaressen die werd verzameld, is verwerkt in RKDartists&. Inmiddels telt de database 1100 namen van Nederlandse kunstenaressen die tussen 1808 en 1913, de grenzen van het onderzoek, werkzaam waren. Waar mogelijk werden van iedere kunstenares drie of meer kunstwerken ingevoerd in de digitale beeldbank van het RKD, RKDimages. De databases vormen de digitale bijlagen van het boek Penseelprinsessen & Broodschilderessen. Vrouwen in de beeldende kunst 1808-1913 dat zal worden uitgegeven door Uitgeverij Thoth in Bussum. Dit boek verschaft veel nieuwe inzichten over de positie van Nederlandse kunstenaressen in de negentiende eeuw en de ontwikkeling daarvan en brengt vele vergeten talenten onder aandacht.

Bekijk meer dan 1600 werken van Penseelprinsessen en broodschilderessen in RKDimages

Tentoonstellingen
Het boek vormt ook de begeleidende publicatie voor de dubbeltentoonstelling Penseelprinsessen die van 18 februari tot en met 27 mei 2012 bij Paleis Het Loo en van 30 mei tot en met 28 augustus 2012 bij De Mesdag Collectie wordt georganiseerd. Bij de presentatie in Apeldoorn komt de nadruk te liggen op kunstenaressen aan en rond het hof. Werken van talentvolle kunstenaressen van welgestelde en Koninklijke komaf worden getoond naast opdrachten die leden van het Koninklijke Huis aan beroepskunstenaressen verstrekten. Bij de expositie in Den Haag zal aandacht worden besteed aan de vele professionele kunstenaressen van de negentiende eeuw. Gezamenlijk tonen de musea ruim 120 schilderijen, miniaturen, tekeningen en beeldhouwwerken van bekende en onbekende kunstenaressen die voor het merendeel niet of nauwelijks in museumzalen te zien zijn geweest.

Sientje Mesdag-van Houten, Op de Veluwe: de heide van Bennekom, voor 1891, olieverf op doek, 101 x 125 cm, De Mesdag Collectie, Den Haag

Dit project wordt mede mogelijk gemaakt door de Mondriaan Stichting, het SNS REAAL Fonds, Stichting Pieter Haverkorn van Rijsewijk en de Stichting Harten Fonds, J.E. Jurriaanse Stichting en de Gijselaar-Hintzenfonds.

Informatie
Heeft u zelf informatie over een kunstenares uit deze periode, of wilt u meer weten over het project? Dan kunt u contact opnemen met:

Drs. Hanna Klarenbeek
onderzoeker/gastconservator
070-3339727
klarenbeek@rkd.nl